Sterren aanwijzen met een laserpen: zo doe je dat

"Zie je die heldere ster daar, links van die andere, net boven de boom?" Wie weleens met iemand naar de sterren heeft gekeken, weet hoe lastig het is om uit te leggen waar je naar kijkt. Met een groene laserpen is dat in één keer opgelost: je richt, en iedereen ziet een fijne lijn die precies bij jouw ster eindigt. In dit artikel lees je hoe dat werkt, wanneer het werkt en hoe je er veilig een mooie avond van maakt.

Hoe kan het dat je de straal ziet?

Laserlicht gaat in een rechte lijn. Normaal zie je alleen de stip waar het licht op iets valt. Maar de lucht is nooit helemaal leeg: er zweven altijd stofdeeltjes en kleine waterdruppeltjes in. Die verstrooien een klein deel van het licht naar opzij, en dat zie je als een lijn. Hoe donkerder de omgeving en hoe vochtiger de lucht, hoe beter je die lijn ziet.

Bij een groene laser van 532 nm is dat effect het sterkst, omdat het oog in het donker het gevoeligst is voor groen. Met een rode of violette laser van hetzelfde vermogen zie je de straal in de praktijk nauwelijks. Voor sterren aanwijzen heb je dus een groene laser nodig.

Wees wel realistisch: een legale laserpen in klasse 2, tot 1 mW, geeft een fijne, zwakke lijn. Geen dikke lichtbundel zoals op foto's met lange sluitertijd of met illegale lasers. In een echt donkere, wat vochtige nacht is die lijn goed te volgen voor de mensen naast je. In een verlichte stad zie je hem nauwelijks.

De beste omstandigheden

• Echt donker: buiten de bebouwde kom, op het platteland, op het strand of op de hei. Hoe minder straatverlichting, hoe beter.
• Geen fel maanlicht: rond nieuwe maan zie je meer sterren en steekt de straal beter af.
• Wat vochtige lucht: een heldere avond na een regenbui of met een beetje nevel op de achtergrond geeft vaak een mooiere lijn dan een kurkdroge nacht.
• Gewende ogen: geef je ogen een kwartier om aan het donker te wennen. Kijk in die tijd niet op je telefoon, of zet het scherm op de laagste stand.

Vijf dingen om als eerste aan te wijzen

1. De Grote Beer. Het steelpannetje is het hele jaar te zien en voor bijna iedereen herkenbaar. Een prima startpunt.
2. De Poolster. Trek vanaf de twee achterste sterren van het pannetje een lijn omhoog en je komt bij de Poolster: het noorden. Met een laser is die "lijn trekken" ineens heel letterlijk.
3. Cassiopeia. De W aan de andere kant van de Poolster. Handig om te laten zien hoe sterrenbeelden rond de Poolster draaien.
4. Orion. In de wintermaanden de blikvanger aan de zuidelijke hemel, met de drie gordelsterren op een rij.
5. Een heldere planeet. Een "ster" die niet twinkelt en heel helder is, is vaak een planeet. Zoek met een sterrenkaart of app op welke planeet er die avond staat.

Werk vanuit herkenbare punten. Wijs eerst het steelpannetje aan, en "loop" dan met de straal naar minder bekende sterren. Zo kan iedereen je volgen.

Tips voor een sterrenavond met publiek

Ben je gids, geef je een les of organiseer je een sterrenkijkavond met een club? Dan wordt de laser intensief gebruikt. Een paar tips uit de praktijk:

• Kort aan, kort uit. Zet de laser alleen aan als je iets aanwijst. Een lijn die steeds aan staat, verliest zijn functie als wijsvinger.
• Vertel eerst, wijs dan. Zeg wat je gaat laten zien en zet dan pas de laser aan. Zo kijkt iedereen al naar het goede deel van de hemel.
• Houd de laser zelf in handen. Hoe leuk iemand het ook vindt: geef de laser niet door, zeker niet aan kinderen.
• Gebruik de veiligheidssleutel. Bij een Pro-model met sleutels haal je de sleutel eruit zodra je klaar bent.

Veiligheid: vliegtuigen eerst

Het belangrijkste dat je moet weten: richt nooit op of in de buurt van vliegtuigen, helikopters of drones. Een piloot die op een kritiek moment verblind raakt, kan een ongeluk niet altijd voorkomen. Schijnen op luchtvaartuigen is strafbaar. Kijk daarom altijd even rond voordat je de laser aanzet, en zet hem direct uit als je knipperlichten of motorgeluid hoort of ziet. Gebruik de laser niet in de buurt van vliegvelden en niet in de aanvliegroutes daarvan.

Verder gelden de gewone regels: nooit op mensen of dieren richten, niet op auto's en niet op spiegelende oppervlakken. Lees ook veilig gebruik van laserpointers.

Koude nachten en je accu

Sterrenkijken doe je vaak in de winter, als het vroeg donker is en de nachten helder zijn. Li-ion-accu's leveren in de kou doorgaans minder lang stroom. Bewaar de laser daarom tussendoor in een binnenzak en neem bij een lange avond een volle reserveaccu mee. Werk je liever met batterijen die je overal kunt kopen, dan is een model op AAA een optie. Meer daarover in 18650-accu of AAA-batterijen?

Welke laser voor sterren?

• Voor gidsen, clubs en fanatieke amateurs: de G3 Pro. Groen, aluminium, oplaadbare 18650-accu met oplader en twee veiligheidssleutels.
• Voor af en toe in de achtertuin of op de camping: de X1. Slank, met clip, op 2 AAA-batterijen.
• Altijd bij je: de compacte G2 Pro van 12 cm.

Het indicatieve bereik van al deze groene lasers is gelijk: ca. 1 km zichtbaar in het donker, afhankelijk van licht, weer en ondergrond. Meer over astronomie en lasers vind je op laserpen voor sterren kijken, en waarom groen het verst reikt lees je in welke kleur laserpen zie je het verst?